احمد شاملو

روز شمار تولدش

ahmadshamloo — Fri, 27 Nov 2009 08:31:18 GMT

بگذارید دراین کشتزار گریه کنم

هستند -و چه بسیار- کسانی که کلمات یارای آن ندارد که بتوانی از عظمت، پای مردی و ترنم سبز بودن شان بگویی.

کلمات، چه عاجزند، وقتی بخواهی در وصف این «شیرآهن کوه مردان» واژه سازکنی...! که گاهی حسرت به دلت می ماند...

و گاهی نیز به این فکر می کنی که شاید با قطعه ای موسیقی یا قلم مویی که روی بوم نقاشی به حرکت درمی آوری بتوانی... اما عظمت روح تسخیرت می کند و...

قطاری كه نیم شبان نعره كشان از ده ما می گذرد

آسمان مرا كوچك نمی كند

و جاده ای كه از گرده پل می گذرد

آرزوی مرا با خود

به افق های دیگر نمی برد

در سال ۱۳۰۴ در کوچه پس کوچه های تهران، کودکی پا به آوردگاه جهان گذاشت که سالیان بعد، غول زیبای تعهد، از آن سر برون آورد و شاعری شد که هیچ گاه مردم اش را فراموش نکرد و همواره فریادهایش از درد مشترکی سخن می گفتند و از خاکی که باید سبز باشد و... نیست.

قصه نیستم که بگویی

نغمه نیستم که بخوانی

صدا نیستم که بشنوی

یا چیزی چنان که ببینی

یا چیزی چنان که بدانی

من درد مشترکم

مرا فریاد کن!

«احمد شاملو» را می گویم که دمی از تلاش و کوشش و ادای مسئولیت انسانی اش نیاسود و همه عمرش را سرودی کرد تا مردم وطن اش در هاله ای از واقعیت، معنای حقیقی زندگی را باور کنند%

نظر سنجی ها

ahmadshamloo — Wed, 25 Nov 2009 05:18:18 GMT

چماقهایی ناشناس در دست عده ای نمک نشناس

ahmadshamloo — Mon, 16 Nov 2009 08:35:18 GMT

چماق

جسمی که چماق بر آن فرود می آید

بدو جهان بیگانه تعلق دارند.

...

آن جهان را نمیدانم ، اما این جهان

امروز

بر محور (خ) ولیعصر میچرخد.

سیزدهم آبان ۸۸ - تهران

یک نامه

ahmadshamloo — Tue, 03 Nov 2009 07:16:18 GMT

با سلام و احترام و سپاس بسيار

سه‏ جلد كتابى كه‏ محبت‏ فرموده‏ايد رسيد. با اين‏كه از خواندن‏شان به‏ تمام معنى كلمه ‏افسرده ‏و بى‏زار و بيمار شدم از آن رو كه‏ مجالى‏ پيش‏ آورد تا ازآن‏چه پى‏آمد روانى روزگارى‏ست كه‏ كابوس‏وار براين مردم مى‏گذرد خبر دست ‏اولى بگيرم عميقا ممنون‏تان‏ام. چون فكر كه ‏كردم تنها به‏ اين نتيجه رسيدم كه‏ انگيزه شما درفرستادن آن‏ها براى من چيزى جز اين نبوده. به‏ نظر من هرسه‏ مجموعه حاصل فعاليت‏ سه‏ ذهن به ‏شدت ‏بيمارو خسته است. آقاى(...) خواننده‏ئى‌ست‏ گرفتارگورستان. يعنى ‏اسير ماتم‏كده‏ئى كه ‏هركوى وبرزن‏اش نام مرده ‏لت‏ و پار شده ‏بى‏نام ونشانى را تداعى‏ مى‏كند. وبناچار مطرب‏ گورخانه ‏شده شعر را كه‏ هنر سنتى ‏ماست به‏ خدمت‏ نوحه‏گرى برايیک نامهن گور و برآن‏گور -كه‏ خود سنت‏ مذهبى توده ما عقب‏مانده‏گان‏ از تاريخ و زندگى است- در آورده‏ كه ‏البته ‏شايد با نوعى خوش‏بينى بيمارگونه‏ بتوان‏ گفت‏ كه ‏درهرحال دارد به ‏نحوى "زمانه‏اش‏ را براى ‏آينده‏گان گزارش‏ مى‏كند"! اما كارآن دو آقاى ديگر ازاين قضاوت‏ بيمارگونه ‏گذشته ‏يك‏باره به‏ صحراى جنون سرگذاشته‏اند. دوست‏ گران‏مايه! شنيده‏ام سازمان‏هاى نشركتاب آثار نوقلمان را بدين ‏شرط چاپ يا فقط پخش‏ مى‏كنند كه‏ در اين شرايط گرانى فوق‏العاده وسائل موردنياز چاپ ‏و كم‏بود مشترى كتاب هزينه‏هاى آن راخود متقبل شوند. من نمى‏دانم اين شنيده حامل چه ‏مقدار ازواقعيت‏ است‏ و بخصوص نمى‏دانم آيا سازمان نشر(...) اين سه‏ كتاب‏ را به‏ سرمايه خود چاپ كرده ‏يابه ‏هزينه ‏نويسنده‏گان‏شان، ولى در هرحال حقيقت‏ بسيار تلخ اين ‏است كه ‏باچاپ ‏و نشر اين به ‏اصطلاح " آثار"، وظيفه پرحرمت چاپ ‏ونشر به ‏شدت مورد بى‏حرمتى قرار گرفته ‏است.

ارادت‏مند صميمى شما

الف.ش

آلبوم های شاملو

ahmadshamloo — Mon, 02 Nov 2009 11:29:18 GMT

آلبوم مولوی	آلبوم مدایح بی صالح
آلبوم درآستانه	آلبوم شعرهای نيما
آلبوم حافظ	آلبوم رباعیات خیام (1)
آلبوم باغ آینه	آلبوم رباعیات خیام (2)
آلبوم ابراهیم در آتش (1)	آلبوم ققنوس در باران (1)
آلبوم مرثیه های خاک	آلبوم ابراهیم در آتش (2)
آلبوم ققنوس در باران (2)	آلبوم شازده کوچولو
آلبوم شعر های فدرو گارسیا

» آثار دیگر احمد شاملو

شازده کوچولو

الودگي زبان (نوشتن لیریک)

قصه دخترای ننه دریا

پریا-

در این بن بست ( از آلبوم نفرین نامه از داریوش) { شعر }

پریا ( از آلبوم شقایق از داریوش) { شعر }

در این بن بست ( از آلبوم کهن دیارا از داریوش) { شعر }

پریا ( از آلبوم صفر از حبيب) { شعر }

روزگار غریبیست نازنین (نوشتن لیریک) ( از آلبوم روزگار غریبیست نازنین از عارف) { شعر }

شبانه ( از آلبوم يه شب مهتاب از فرزاد فرومند ) { شعر }

بهار خاموش ( از آلبوم يه شب مهتاب از فرزاد فرومند ) { شعر }

گل کو ( از آلبوم يه شب مهتاب از فرزاد فرومند ) { شعر }

انتظار ( از آلبوم يه شب مهتاب از فرزاد فرومند ) { شعر }

رنج ديگر ( از آلبوم يه شب مهتاب از فرزاد فرومند ) { شعر }

یه شب مهتاب (شهیدان شهر) ( از آلبوم جمعه از فرهاد) { شعر }

شبانه ( از آلبوم جمعه از فرهاد) { شعر }

بهار خاموش ( از آلبوم زندونی از داریوش) { شعر }

گذری بر شبانه ( از آلبوم زندونی از داریوش) { شعر }

شبانه 1 ( از آلبوم کنسرت فرهاد از فرهاد) { شعر }

چشمه خورشید ( از آلبوم نهان مکن از علیرضا عصار ) { شعر }

صداى اعتراض‏

ahmadshamloo — Sun, 09 Aug 2009 06:50:18 GMT

شاملو، در اولین شماره «كتاب جمعه» در موقعیتى صداى اعتراض‏ خود را علیه سیاست‌هاى كشتار و سركوب و تاریك‌اندیشى رژیم ، بلند كرد كه بسیارى از سازمان‌ها و احزاب و شخصیت‌ها در آن دوره به دیدار سردمداران رژیم مى‌شتافتند و توهم پراكنى مى‌كردند، نوشت: «روز‌هاى سیاهى در پیش‏ است... این چنین دورانى به ناگزیر پایدار نخواهد ماند، و جبر تاریخ، بدون تردید آن را زیر غلتك سنگین خویش‏ درهم خواهد كوفت. اما نسل ما و نسل آینده، در این كشاكش‏ اندوهبار، زیانى كه متحمل خواهد شد بى‌گمان سخت كمرشكن خواهد بود. چرا كه قشریون مطلق‌زده هر اندیشه آزادى را دشمن مى‌دارند و كامگارى خود را جز به شرط امحا مطلق فكر و اندیشه غیر ممكن مى‌شمارند. پس‏ نخستین هدف نظامى كه هم اكنون مى‌كوشد پایه‌هاى قدرت خود را به ضرب چماق و دشنه استحكام بخشد و نخستین گام‌هاى خود را با به آتش‏ كشیدن كتابخانه‌ها و هجوم علنى به هسته‌هاى فعال هنرى و تجاوز آشكار به مراكز فرهنگى كشور برداشته، كشتار همه متفكران و آزاداندیشان جامعه است. اكنون ما در آستانه توفانى روبنده ایستاده‌ایم. باد نما‌ها ناله‌كنان به حركت در آمده‌اند و غبارى طاعونى از آفاق برخاسته است. مى‌توان به دخمه‌هاى سكوت پناه برد، زبان در كام و سر در گریبان كشید تا توفان بى‌امان بگذرد. اما رسالت تاریخى روشنفكران، پناه امن جستن را تجویز نمى‌كند. هر فریادى آگاه كننده است، پس‏ از حنجره‌هاى خونین خویش‏ فریاد خواهیم كشید و حدوث توفان را اعلام خواهیم كرد.»

سیاوش شاملو بر سر جنازه پدر

ahmadshamloo — Fri, 22 May 2009 17:58:18 GMT

عکسی به بهانه در گذشت سیاوش شاملو

سیاوش شاملو درگذشت

ahmadshamloo — Wed, 20 May 2009 12:27:18 GMT

سیاوش شاملو، فرزند احمد شاملو صبح امروز دوشنبه، در سن ۶۱ سالگی بر اثر بیماری سرطان درگذشت.

مراسم تشییع پیکر وی چهارشنبه هفته جاری ۹ صبح از مقابل منزلش در خیابان نفت تهران برگزار خواهد شد.

آیدا سرکیسیان همسر احمد شاملو خبر درگذشت سیاوش شاملو را تأیید کرده است عسگر پاشایی وکیل خانواده شاملو نیز با تائید این خبر گفت که سیاوش شاملو مدت‌ها از بیماری سرطان پیشرفته رنج می‌برد.

سیاوش شاملو متولد ۱۳۲۷ خورشیدی بود که چندی پیش در مزایده‌ای، اموال پدرش (احمد شاملو) به وی رسیده بود. او در زمان حیاتش با آیدا سرکیسیان، همسر احمد شاملو بر سر میراث بر جای مانده از پدرش، اختلاف حقوقی داشت.سیاوش شاملو یکی از بازیگران فیلم «سربازان جمعه» به کارگردانی مسعود کیمیایی هم بود.

آیدا سرکیسیان در پیامی خطاب به خانواده شاملو که در وب‌سایت رسمی شاملو منتشر شده، نوشته است:

خانواده‌ محترم شاملو
فرزندان عزیز و گرامی‌ام سیروس، سامان، ساقی، پیمان، ماهان و شادی عزیز ، شهین و اشرف گرامی

درگذشت سیاوش شاملو گرامی پسر ارشد زنده‌یاد احمد شاملو را از صمیم قلب به شما تسلیت عرض می‌کنم. از جایی در این جهان بین غیبت و حضور برایتان شکیبایی و آرامش طلب می‌کنم، مرا نیز در غم خود شریک بدانید. سیاوش مهربان‌مان پس از تحمل بیماری و درد جانکاه به آرامش ابدی پیوست. برای روحش آمرزش می‌طلبیم و با حرمت بسیار یاد و خاطره‌اش را زنده و گرامی می‌داریم

فقر و اخلاق

ahmadshamloo — Tue, 19 May 2009 19:22:18 GMT

ما آلوده حسادت و کینه ایم ، کینه به همه چیز و همه کس .

فقر، فقر، فقر ......

فقر، مغز استخوان ما را از کثافت و لجن انباشته است . این افسانه است که میگویند:«ملتی که گرسنه است ، ایمان و اخلاق و خدا ندارد ». من برای تو بسیاری از کشور های جهان را پس از جنگ دوم «هیچ» بودند و در «گرسنگی مطلق » و همه چیز شدند مثال آورم ، از چین تا آلمان .

آن چه مانع ایمان و وجدان میشود ، فقر نان و پیرهن نیست فقر اخلاق و معنویت است . کارد بخورد به شکمی که همه هدف یک جامعه یا یک ملت را تشکیل میدهد.

گزین گویه

روشنفکر نمی‌تواند المثنای دیگری باشد

ahmadshamloo — Mon, 27 Apr 2009 08:16:18 GMT

روشنفکر نمی‌تواند المثنای دیگری باشد
محمد بهارلو

روشنفکران معاصر و نام‌آور ما، که جامعة فرهنگی در یکصد سال اخیر آن‌ها را به عنوان روشنفکر به جا آورده است، تقریباً همگی خاستگاه ادبی و هنری داشته‌اند، و کمتر روشنفکر به معنای اندیشه‌ور حرفه‌ای بوده‌اند. روشنفکران، یا همان ادیبان و هنرمندان، عموماً بر این عقیده بوده‌اند که انسان در برابر خود وجامعه وظیفه‌ای بر عهده دارد و این وظیفه را که بیداری و پیشرفت معنوی یکایک آدم‌ها است، باید با شرافت و تعهد کامل انجام بدهد، و چنانچه لازم بیفتد وجود خود را هم در راه آن وقف کند. برداشت نسل اول روشنفکران ما از زندگی و هنر در امتداد هم قرار داشت، به این معنی که آن‌ها وظیفه خود را به عنوان شهروند از وظیفه‌شان به عنوان نویسنده و شاعر و هنرمند جدا نمی‌دانستند، و جامعه هم از آن‌ها همین انتظار را داشت. نویسندگان و شاعرانی که تمایلات اخلاقی و اجتماعی آشکاری نداشتند و جانب زیباپرستی وآرمان هنر خالص را می‌گرفتند- اگرچه اقلیت اندک‌شماری بودند- جامعه آن‌ها را به عنوان روشنفکران«برج عاج‌نشین» می‌شناخت؛ روشنفکرانی که آرمان‌خواهی اجتماعی و هنر مفید و آموزنده را خوار می‌شمردند.

این دو تلقی عمومی از روشنفکری، از هنر و ادبیات، هرچند در طولِ دهه‌ها دستخوش تغییر و تحولات بسیار شد، در بین نسل دوم و سوم روشنفکران با حرارت تمام تداوم یافت. اما در این میان نویسندگان و شاعران و هنرمندانی هم بودند که بین این دو دسته نوسان می‌کردند. یا به طور کلی بیرون از حوزه نفوذ این دو تلقی فعالیت می‌کردند. البته گاه روشنفکرانی هم پیدا می‌شدند که قلمرو اصلی فعالیت آن‌ها اجتماعیات و سیاسیات و نهادهای اموزشی بود اما پا در عرصة معقولات ادبی و هنری هم می‌گذاشتند و تأثیر کلام‌شان هیچ از روشنفکران دیگر کمتر نبود. از طرف دیگر سهم مترجمان را هم در این میانه نباید از نظر دور داشت؛ به ویژه که اندیشه‌های فرهنگی و فلسفی از راه ترجمه، از غرب، به جامعه ما وارد می‌شد و هنوزهم می‌شود.

در دوره‌های نخستین فعالیت روشنفکری در ایران«فکر خطرناک» که جاذبة فراوان داشت، و منظور از آن نوعی جریان پراکنده فکری بود که رودرررو با نظام قدرت قرار می‌گرفت؛ نوعی مخالفت غیرعلنی که اغلب جنبة نمادین و رمزآمیز داشت و سانسورگران دولتی از آن به«خراب‌کاری» تعبیر می‌کردند. این وضعیت باعث می‌شد که دل هر روشنفکر یا جوان تازه بیدار شده‌ای برای دیدن اوراق ادبیات«زیرزمینی» لک بزند. اگر کتابی از خارج وارد می‌شد و سانسورگران اجازة انتشار آن را نمی‌دادند ترجمة دست‌وپا شکسته‌اش به صورت قاچاقی دست به دست می‌گشت و آن‌قدر خوانده می‌شد که شیرازه‌اش از هم در می‌رفت و ورق‌هایش زرد شده و می‌ریخت. گرد این کتاب ها را معمولاً هالة تقدس دربر می‌گرفت، به طوری که کسی به خودش اجازه یا جرات نمی‌داد آن‌ها را نقد کند یا در مخالفت با آن‌ها چیزی بگوید. اینگونه بود که در فضای فکری جامعة ما انتزاعات یا توهمات جای واقعیات را می‌گرفتند.

روشنفکران ما نه فقط از نعمت آزادی فکر کامل برخوردار نبودند و اجازه نداشتند صدای خود را از حدود مجاز بالاتر ببرند بلکه از تماس آزادانه با فرآوره‌های فکری، فلسفی و حتی ادبی و هنری نیز محروم بودند. آن‌چه از محصولات معنوی و فرهنگی در اختیار آن‌ها قرار داشت کاملاً گزینشی بود و از غربال‌های ریزبافتی می‌گذشت که انگ انواع سانسور، از جمله دولتی و عرفی و سنتی را بر خود داشت. طبعاً دسترسی به آثار مهذب و نیالوده کاملاً تصادفی بود – و گاه عوارض سنگینی در برداشت- و در صحت و اصالت آن‌ها نیز تضمینی وجود نداشت. همواره نکته مهم این بود که روشنفکر چگونه می‌تواند از عقاید خودش مطمئن باشد و در صورت لزوم از آن‌ها دفاع کند؟ یا ساده‌تر: روشنفکر چگونه قادر است عقاید خود را بدون گرفت‌وگیر و آشفتگی و با صراحت و روشنی بیان کند و آن‌ها را به بحث بگذارد؟ وقتی همه چیز در مه و ابهام وتاریکی بگذرد چگونه می‌توان به شفافیت رسید؟ تیره وتار بودن زمینه‌ساز توهم است که از آن فقط افسانه و اسطوره بیرون خواهد آمد. در یک فضای خشک‌وخالی، که مباحثه و بینش انتقادی امکان تجلی ندارد، کلمات قصار و شعار جای«حقیقت» می‌نشینند.

شاید علت این‌که نویسندگان و شاعران و هنرمندان ما ترجیح می‌دادند یک متن را به طور مجازی یا نمادین تعبیر کنند از همین فضای ابهام‌آمیز ناشی می‌شد. اغلب خوانندگان نیز جانب همین نحوة تعبیر متن را گرفتند؛ زیرا برای آن‌ها ساده‌تر این بود که با معنای«ساخته» و«بافته»ی رمزها کنار بیایند تا خود را در گیرودارِ بحث‌های دورودرازِ استدلالی و اقناعی گرفتار سازند. بازارِ زبان عاطفی و تهییجی ورنگ‌های تند و حکم‌های جزمی گرم بود. رسانه‌های همگانی نیز، مانند نهادهای آموزشی و مطبوعات رسمی، در رویارویی با جریان روشنفکری، که تعلق خاطرش به«افکار خطرناک» و«ادبیات زیرزمینی» آشکار بود از هیچ تلاشی فروگذار نمی‌کردند. رسانه‌های همگانی زیر عنوان فرهنگ‌سازی به جا انداختن نحله‌های فکری و نماینده‌های خاص آن‌ها، که نظامِ قدرت را توجیه می‌کردند، مشغول بودند. آن‌ها جنبه‌ای از تولید فکر را عرضه و برجسته می‌کردند که در عین حال مقبول زمانه ومخاطبان خود باشد. تقلیلِ فرهنگ و هنر و ساده‌سازی و کلیشگی بخشی از رفتاری بود که رسانه علیه روشنفکر و تولید اندیشه به آن دست می‌زد. رسانه به جهت رسانگی خود از فرهنگ و صاحبان فکر فقط«خبر» می ساخت، خبری که در حکم رویدادهای سطحی امور روزانه بود.

این ادعا که از محافل بی‌نام‌ونشان روشنفکری، از جمله کافه فیروز و کافه نادری که پاتوق امثال هدایت و آل‌احمد بود، ده‌ها نویسنده و شاعر بیرون آمده، اما از دانشگاه تهران هنوز هیچ نویسنده و شاعری بیرون نیامده است. احتمالاً محصول همین کشاکش‌هااست. راست این است که روشنفکران با الگوهای مسلط بر فرهنگ جامعه کنار نمی‌آیند، اگرچه اجباراً از آن‌ها تأثیر می‌پذیرند. در این‌جا پرسش‌هایی را می‌توان پیش‌ کشید: مجادله‌جویی و کژتابی یا خودجوشی و تعلیم‌ندیدگی به نفع روشنفکری ما بوده است یا به ضرر آن؟ این که روشنفکران از«اشتباه» نمی‌هراسند و بی‌محابا وارد میدان می‌شوند و موضع می‌گیرند ناشی از اعتماد به نفس آن‌هااست یا از میل مهارناپذیرِ آن‌ها به آزمایش‌گری؟ این‌طور به نظر می‌رسد که روشنفکران مانند هرطبقه و دستة دیگری فقط از تجربة خودشان درس می‌گیرند، و حاضرند بهای گزافِ درس‌های خود را هم بپردازند. شاید خودآموختگی ویژگی روشنفکر ایرانی باشد که تعصب را هم باید همزاد آن دانست. خودآموختگی به آن‌ها این جرأت و جربزه را می‌بخشد که با صرات و از روی جزمیت حکم کنند؛ حال آن‌که روشنفکر، به جهت روشنفکری‌اش، باید خود را از هرگونه خودکامگی از جمله خودکامگی فرهنگی رها سازد. روشنفکری نیازمند خویشتن‌داری و فروتنی و مدارا و انعطاف‌پذیری است. روشنفکری در ذات خودش از گزافه‌گویی و احساساتی‌گری و ابهام و آشفتگی گریزان است؛ زیرا روشنفکر از آن‌رو روشنفکر است که می‌تواند انتخاب کند و در انتخابش الزاماً به تأیید کسی هم نیاز ندارد.

واقعیت این است که نام‌آورترین روشنفکران ما، نیما و هدایت و آل‌احمد و شاملو، هیچ‌کدام تحصیلات دانشگاهی یا مدرسی کاملی نداشتند، وآموخته‌های‌شان از فلسفه و تاریخ اندیشه جسته‌گریخته و به صرافت طبع بوده است. شابد استعداد هنری این روشنفکران عیب آن‌ها را تا حدی جبران کند، و چه بسا لازم هم نباشد که ما از شاعران و نویسندگان و هنرمندان خود همان توقعی را داشته باشیم که از اندیشه‌وران حرفه‌ای داریم؛ به ویژه که هنر شاعران و نویسندگان ما همواره از نفکر آن‌ها برتر بوده است. آن‌ها همگی تعلق به نوعی آگاهی اجتماعی داشتند و این آگاهی را هم از راه تحصیلات منظم کسب نکرده بودند، و همین ادعا که از یک جهان‌بینی اجتماعی و سیاسی برخوردار هستند برای‌شان کفایت می‌کرد. در مرکز جهان‌بینی آن‌ها مفهوم آزادی قرار داشت، و اگرچه این آزادی به مقدار فراوان جنبة معنوی و اخلاقی داشت از لحاظ آن‌ها مخصوصاً با آفرینش هنری مربوط بود. مفهوم آزادی برای آن‌ها در نهایت امر وبیش از هرچیز در شعر و داستان و اثری هنری معنای محصل پیدا می‌کرد. آن‌ها اندیشه‌هایی فارغ از خود هنر نمی‌شناختند که لازم باشد روشنفکر به بررسی و تحلیل‌شان بپردازد.

اما از میان این روشنفکران هدایت و آل‌احمد وضع متفاوتی داشتند؛ اگرچه از یک جنس وجنم نبودند. هدایت، به رغم این‌که برجسته‌ترین و مؤثرترین روشنفکر ما محسوب می‌شود، موجودی بود در حاشیه که از زندگی کناره می‌گرفت و انزوا و بیگانگی را امتیاز خود می‌دانست و توقع داشت دیگران او را درک کنند. هدایت نخستین روشنفکر ایرانی بود که می‌خواست مستقل باشد و هم‌رنگ جماعت نباشد، و حقیقت را فارغ و بی‌طرفانه در برابر قدرت بیان کند. وجود او قائم به دیگری نبود، زیرا می‌دانست چشم به دیگری داشتن همان سپردن دست و پای خود به قیدِ افسارِ دیگران است. هدایت پیش‌رو نسل خودش بود. او در میان نسلِ خودش نخستین کسی بود که تحولات معنوی جامعه را با عمیق‌ترین احساس ممکن دریافت. شاید بتوان دیدگاه هدایت را در تبیین جهان هستی دیدگاهِ«کثرت» دانست؛ زیرا از لحاظِ او ارزش‌های مطلق- اگر اصولاً چنین ارزش‌هایی حاصل باشد- ضرورتاً با یکدیگر سازگار نیستند، و ارزش‌ها در عالم واقع می‌توانند با یکدیگر تعارض پیدا کنند. به عبارت دیگر از دیدگاهِ او هیچ ارزشی مطلق نیست و منظومه ارزش‌های انسانی از یک جنس و جنم نیستند و از یک قانون کلی هم پیروی نمی‌کنند و بنابراین انسان حق دارد در بزنگاه‌های زندگی به سرگشتگی دچار بشود؛ فرازونشیب‌های زندگی انسان با گزینش‌های اجباری و دردناک همراه است، وانسان همواره برای تمیز خوب از بد و درست از نادرست یک ملاکِ کلی یا نهایی در دست ندارد و مسائل واقعی زندگی، اغلب، جواب‌شان روشن و سرراست نیست.

اما موقعیت آل‌احمد به گونة دیگری بود. آل‌احمد به رغم هدایت که تمایل به اعمال دستور و سرمشق از سوی خود نداشت، از شخصیت خود پیامبری تراشید دارای رسالتی معین و پیامی کلی. او در مقامِ نویسنده و منتقدی مجادله‌جو نماینده گفتمان رادیکال و انقلابی بود و مسئولیت و تعهد را بر هر«حقیقتی» ترجیح می‌داد. آل‌احمد، که برای بیش از دو دهه دایرمدارِ روشنفکری به حساب می‌آمد، کنار آمدن با قدرت سیاسی را برنمی‌تابید و آن را عین کفر روشنفکری می‌شمرد. بینش او اگرچه ظاهراً نمایندة نوعی تنوع بود در مخالفت با نظام قدرتجلی پیدا می‌کرد. دیدگاه او در بارة مفاهیمی چون قدرت، عدالت، آزادی، هنروادبیات کاملاً صریح و روشن بود و در خواننده هیچ شکی باقی نمی‌گذاشت. تعارضی میان گفتار و کردار او به چشم نمی‌خورد، و از این جهت او انسانی یک‌پارچه بود. آل‌احمد را به این دلیل که فکر می‌کرد روشنفکر قادر است به نیازهای اساسی جامعه پاسخ بدهد می‌توان نماینده دیدگاه«وحدت» دانست. او میان دیانت و طرز تفکر فلسفی مشرب‌های فکری، با همه اختلاف آشکارشان، در پیِ نوعی تداوم و تجانس بود و کشفِ روابط خویشاوندی میانِ آن‌ها را وظیفة روشنفکر می‌دانست. او براین عقیده بود که شناختن پدیده‌های رنگارنگ جهانِ هستی و بازیافتن و به جا آوردن خویشتن انسانی در پهنة این گردابِ هول‌انگیز، بیش از هر کس، کارِ روشنفکران است؛ و فقط کافی است اراده استوارِ خود را به کار بندند و در چارچوب‌های تنگ وترش محبوس نمانند. آل‌احمد با سایر روشنفکران معاصرِ خود این تفاوت را داشت که برای«فهمیدن» آن‌چه فهمش را لازم می‌دید شوروهیجان بی‌نظیری از خود نشان می‌داد، و این ظرفیت را هم داشت که شور خود را در اطرافیانش و خوانندگان آثارش تکثیر کند. روشنفکران، تا زمانی که آل‌احمد زنده بود و حتی تا سال‌ها پس از او خطا کردن با او را بر«راست‌اندیشی» و«خدمت‌گزاری» روشنفکران محافظه‌کاری چون قزوینی و تقی‌زاده ترجیح می‌دادند؛ به ویژه که آن‌ها پیشرفت را در درون نهادهای رسمی می‌جستند.

طبعاً در هر دیدگاهی می‌توان رگه‌های از«حقیقت» یافت، و این هم در بارة دیدگاهِ«کثرت» صادق است و هم دیدگاه«وحدت». هیچ‌یک از این دو دیدگاه در حکم قاعده نیستند، بلکه استثنا هستند. از هردوی آن‌ها می‌توان نتایج نظری و عملی اخذ کرد، بی‌آن‌که لازم باشد آن‌ها را تا نهایت منطقی‌شان دنبال کنیم. اشکال وقتی پیش می‌آید که کسی بخواهد با امنیت و یقین از دیدگاهی، هرچه می‌خواهد باشد، تمام و کمال تقلید کند، ولو این‌که قائل به تغییرات در شکل و ظاهر آن‌ها باشد. تغییراتی که به مقتضیات زمانی و مصلحت‌های فردی در دیدگاهی اعمال می‌شوند امنیت و یقینی را که ما جست‌وجو می‌کنیم تضمین نمی‌کنند و هرگاه احساس کنیم به آن‌ها دست یافته‌ا‌یم احتمالاً خطر خودفریبی را نادیده گرفته‌ایم.

این حقیقت که روشنفکر همواره با گزینش‌هایی روبه‌رو است، ناگزیر است در مقابل حوادثِ ناگهانی وضع بگیرد، نیاید او را وادارد که جایگاه معقول و معتبرش،حفظِ استقلالِ نسبی‌اش، را ترک کند. اعمال فشارها و محدودیت‌ها، از هرکجا و از سویِ هرکس که باشند، توجیهی بر نفی استقلال روشنفکر نیستند. هویت یا ماهیت روشنفکر مبتنی بر اسنقلالِ او است، و آن‌چه در کوران کش‌مکش‌ها باید حفظ شود همین استقلال است، عاملی که می‌تواند خودآگاهی و بینش انتقادی او را تضمین کند.

نسخه قابل چاپ شناسه : LA2238تاريخ ارسال : دوشنبه 25 شهریور 1387